🌈 Biology : Digestive System
🌈 ମଣିଷର ପାକତନ୍ତ୍ର
Biology NotesDigestive SystemLabelled Diagram
🌈 Biology · ମଣିଷର ପାକତନ୍ତ୍ର · Revision Notes
🔴 ପାକତନ୍ତ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗଠନ
- ଖାଦ୍ୟକୁ ସରଳୀକୃତ କରି ଶୋଷଣ ଉପଯୋଗୀ କରି ରକ୍ତରେ ମିଶିବା=ପରିପାକ/ହଜମ (Digestion) କୁହାଯାଏ
- ପାକତନ୍ତ୍ର = ପାକନଳୀ + ପାକଗ୍ରନ୍ଥି
ପାକନଳୀ: ପାଟି → ମଳଦ୍ୱାର; ଲାଳଗ୍ରନ୍ଥି, ଯକୃତ ଓ ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟ ପାକଗ୍ରନ୍ଥି ଅଟନ୍ତି
🔵 1.ପାକନଳୀ (Alimentary Canal)
- ପାଟିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ମଳଦ୍ୱାରରେ ଶେଷ
- କ୍ରମ:
ପାଟି→ମୁଖଗହ୍ୱର→ଗ୍ରସନୀ→ଗ୍ରାସନଳୀ→ପାକସ୍ଥଳୀ→କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ୍ର→ବୃହଦନ୍ତ୍ର→ମଳାଶୟ→ମଳଦ୍ୱାର
- କାନ୍ଥରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ପେଶୀ ରହିଛି:
- ଚକ୍ରାକୃତି ପେଶୀ (Circular muscle)
- ଅନୁଦୈର୍ଘ୍ୟ ପେଶୀ (Longitudinal muscle)
⭐ ଉଭୟ ପେଶୀର ସଂକୋଚନ ଓ ଶିଥିଳନ ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ଆଗକୁ ଗତି କରେ ଏହାକୁ ପୁରଃସରଣ (Peristalsis) କୁହାଯାଏ
🟣 (a). ପାଟି ଓ ମୁଖଗହ୍ୱର (Mouth and Buccal Cavity)
- ପାଟିକୁ ଉପର ଓ ତଳ ଓଠ ଘେରି ରହିଛି
- ମୁଖଗହ୍ୱରରେ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଗାଲ, ତଳେ ଜିଭ, ଉପରେ ତାଳୁ (Palate) ଓ ଦୁଇ ମାଢ଼ିରେ ଦାନ୍ତ
- କାର୍ଯ୍ୟ: ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ଓ ଚୋବାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ
(b).
ଦାନ୍ତ (Teeth)
- ଜୀବନକାଳରେ ଦୁଇଥର ଦାନ୍ତ ଉଠେ: କ୍ଷୀରଦାନ୍ତ (Milk teeth) ଓ ସ୍ଥାୟୀଦାନ୍ତ (Permanent teeth)
- ୬ ବର୍ଷ ବୟସରୁ କ୍ଷୀରଦାନ୍ତ ଝଡ଼ି ସ୍ଥାୟୀଦାନ୍ତ ଉଠେ
- ବୟସ୍କଙ୍କ ମୋଟ ଦାନ୍ତ = ୩୨ଟି; (ଉପର ମାଢ଼ି = ୧୬ + ତଳ ମାଢ଼ି= ୧୬)
📌 ପ୍ରତି ମାଢ଼ିରେ ଦାନ୍ତର ସଂଖ୍ୟା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ
Incisor
କର୍ତ୍ତନ ଦାନ୍ତ
୪ଟି
ଖାଦ୍ୟ କାଟେ
Canine
ଛେଦକ/ଶ୍ୱାନଦାନ୍ତ
୨ଟି
ଖାଦ୍ୟ ଛିଣ୍ଡାଏ
Premolar
ଚର୍ବଣ ଦାନ୍ତ
୪ଟି
ଖାଦ୍ୟ ଚୋବାଏ
Molar
ପେଷଣ ଦାନ୍ତ
୬ଟି
ଖାଦ୍ୟ ପେଷେ
👅 (c). ଜିଭ (Tongue)
- ସ୍ୱାଦମୁକୁଳ (Taste buds) ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟର ସ୍ୱାଦ(ଖଟା, ମିଠା, ପିତା ଓ ଲୁଣିଆ) ଚିହ୍ନେ
- ଖାଦ୍ୟକୁ ଦାନ୍ତ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚାଏ ଏବଂ କଥା କହିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ
🟠 (d). ଗ୍ରସନୀ ଓ ଗ୍ରାସନଳୀ (Pharynx and Oesophagus)
- ଗ୍ରସନୀ (Pharynx): ନାସା ପଥ + ମୁଖ ଗହ୍ବର
- ଗ୍ରସନୀ (Pharynx): ଖାଦ୍ୟ ଓ ଶ୍ୱାସବାୟୁ ଯିବାର ସାଧାରଣ ପଥ
- ଗ୍ରସନୀର ଶେଷରେ ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାର —ଗୋଟିଏ ଶ୍ୱାସନଳୀ ମଧ୍ୟକୁ ଓ ଅନ୍ୟଟି ଖାଦ୍ୟନଳୀ ମଧ୍ୟକୁ
- (a)ଗଲେଟ୍ (Gullet): ଖାଦ୍ୟନଳୀର ଦ୍ୱାର
- (b)ଗ୍ଲଟିସ୍ (Glottis): ଶ୍ୱାସନଳୀର ଦ୍ୱାର (N.B.- ସ୍-ଶ୍ଵା)
- ଅଧିଜିହ୍ୱା (Epiglottis): ତରୁଣାସ୍ଥିରେ ଗଠିତ ପ୍ଲେଟ୍; ଖାଦ୍ୟ ଗିଳିବା ସମୟରେ ଶ୍ୱାସନଳୀର ଦ୍ୱାରକୁ ବନ୍ଦ କରି ଖାଦ୍ୟକୁ ଶ୍ୱାସନଳୀରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାରୁ ରୋକେ
- ଗ୍ରାସନଳୀ (Oesophagus): ବେକ ଦେଇ ତଳକୁ ଯାଇ ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା (Diaphragm) ଭେଦ କରି ପାକସ୍ଥଳୀରେ ଖୋଲେ
🔴 (e). ପାକସ୍ଥଳୀ (Stomach)
- ଉଦର ଗହ୍ୱରର ବାମପଟେ ଅବସ୍ଥିତ; ଉପର ଭାଗ ଚଉଡ଼ା ଓ ତଳ ଭାଗ ଅଣଚଉଡ଼ା
- କାର୍ଡିଆକ୍ ଷ୍ଟୋମାକ୍ (Cardiac stomach): ପାକସ୍ଥଳୀର ଉପର ଭାଗ
- ପାଇଲୋରିକ୍ ଷ୍ଟୋମାକ୍ (Pyloric stomach): ପାକସ୍ଥଳୀର ତଳ ଭାଗ
- ପାଇଲୋରିକ୍ ସ୍ପିନ୍କ୍ଟର୍ (Pyloric sphincter): ମୁଦ୍ରିକା ଆକାରର ମାଂସପେଶୀ ଅବରୋଧକ; ଏହାର ସଂକୋଚନ ଓ ଶିଥିଳନ ଫଳରେ ଅର୍ଦ୍ଧଜୀର୍ଣ୍ଣ ଖାଦ୍ୟ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ କରି କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ୍ରକୁ ଯାଏ
🟢 (f). କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ୍ର (Small Intestine)
- ପାକସ୍ଥଳୀରୁ ବୃହଦନ୍ତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବିଛି
- ତିନିଟି ଭାଗ:
ଗ୍ରହଣୀ (Duodenum)→ଜେଜୁନମ୍ (Jejunum)→ଇଲିଅମ୍ (Ileum)
- ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ: ଖାଦ୍ୟର ପରିପାକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଓ ପୋଷକ ପଦାର୍ଥ ଶୋଷଣ କରିବା
🔵(g). ବୃହଦନ୍ତ୍ର (Large Intestine)
- ପାକନଳୀର ଶେଷ ଅଂଶ; ତିନିଟି ଭାଗ:
ସିକମ୍ (Caecum)→କୋଲନ୍ (Colon)→ମଳାଶୟ (Rectum)
- ସିକମ୍: କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ୍ରର ଇଲିଅମ୍ ସହ ସଂଯୋଗ ହୁଏ
- କୋଲନ୍: ଅବଶିଷ୍ଟ ପଦାର୍ଥରୁ ଜଳ ଓ କିଛି ଲବଣ ଶୋଷଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ
- ମଳାଶୟ: ମଳକୁ ସାମୟିକ ଭାବେ ସଞ୍ଚୟ କରେ
- ମଳଦ୍ୱାର (Anus): ମଳ ଶରୀରରୁ ବାହାରିବାର ଦ୍ୱାର
- ଭର୍ମିଫର୍ମ ଆପେଣ୍ଡିକ୍ସ (Vermiform appendix): ଇଲିଅମ୍ ଓ ସିକମ୍ର ସଂଯୋଗସ୍ଥଳ ନିକଟରେ ଥିବା ଛୋଟ ଅବଶେଷାଙ୍ଗ